‘Dennis, een échte stoïcijn oordeelt niet!’ O nee? Moet je effe mijn bier vasthouden, dan zal ik jou eens wat vertellen!
Ik kom het regelmatig tegen in boeken, lezingen en cursussen: een echte stoïcijn oordeelt niet. Want, in de woorden van Mark Tuitert, ‘als je minder oordeelt begrijp je meer.’
Nurkse, oude bazen
Maar heb je die nurkse, oude bazen wel eens gelezen? Die konden oordelen als geen ander. Zo zegt Epictetus tegen een student: ‘Ga eerst maar eens leren wat echt schandelijk is: dan mag je bij ons komen en zeggen dat je een filosoof bent. Maar nu zou je het zelfs niet moeten accepteren wanneer iemand anders je zo noemt.’
Ouch! Hij maakt ze ook regelmatig uit voor slaven, nietsnutten en watjes.
Seneca schrijft: ‘Alle verlichte denkers uit de geschiedenis zijn het gloeiend eens: wat een duisternis in de hoofden van de mensen!’
Oei! Zijn brieven staan ook vol met verwijten aan drukbezette mensen, dwazen en andere filosofen.
Marcus schrijft over het Romeinse hof: ‘Zoals je het baden ervaart – olie, zweet, viezigheid, troebel water, allemaal even weerzinwekkend – zo is het hele leven en alles waar je mee te maken hebt.’
Auw! Als dat geen veroordeling van het dagelijkse leven is, wat dan wel?
Veroordelen
Nee, stoïcijnen hebben echt geen probleem met oordelen. En zelfs niet met véroordelen. Sterker nog, het veroordelen, vermanen of ’tot de orde roepen’ is een belangrijk instrument in elke filosofische school uit de oudheid. Zo schreef de Syrische neoplatonist Iamblichus dat vermanen een effectieve manier is om mensen uit hun alledaagsheid op te wekken en hun verlangen naar waarheid, goedheid en schoonheid aan te wakkeren.
En elke filosofische school heeft zijn eigen ‘kill list’ met mensen die ze graag veroordelen en vermanen.
De skeptici vermaanden mensen die vasthielden aan hun dogma’s.
De cynici vermaanden mensen die vasthielden aan hun sociale status.
De epicureërs vermaanden mensen die de goden en de dood vreesden.
En de stoïcijnen vermaanden mensen die verknocht waren aan zaken die niet bijdragen aan deugdzaamheid.
Dus nee, niet: ‘wie minder oordeelt begrijpt meer’. Maar wel: ‘wie beter oordeelt wordt wijzer’.
Beter oordelen
Het idee dat stoïcijnen niet oordelen lijkt dus nergens op gebaseerd. Het draait bij hen om beter oordelen, in het bijzonder als het gaat om waarheid en moraal. Een stoïcijn wil namelijk zoveel mogelijk ware en goede overtuigingen hebben, en zo min mogelijk onware en slechte. En in het geval dat je de waar- of onwaarheid niet kunt vaststellen moet je je oordeel opschorten.
En de reden daarvoor is eigenlijk heel eenvoudig: je morele handelen komt voort uit je oordelen over de werkelijkheid. Dus hoe beter je de werkelijkheid kent, hoe beter je leert handelen.